Doğal afetlerin kaçınılmazlığı malum. Onlara karşı alınabilecek yapısal önlemler de öyle. Ancak yaşanan her örneğinin ardından, bu kaçınılmaz olaylar için gereken yapısal önlemlerin ne kadar sahipsiz ve zor olduğu anlaşılıyor. Bu tür “büyük çaplı” önlemler konusunda bireylerin yapabileceği pek bir şey yok gibi. Ancak kişisel olarak alınabilecek bazı önlemler var. Hayat kurtarma vaadi içermeseler bile, dolaylı olarak sağladıkları fayda ile “hayatta kalma” ihtimalini ve bu süreçlerde yaşamsal öneme kavuşan “iletişim” sorununu çözmeye adaylar.

Kutuda internet

“Internet-in-a-Box” adıyla hayata geçen açık kaynaklı proje, aslen altyapı ve bütçe yetersizlikleri sebebiyle internet erişimi kısıtlı kesimlere “çevrimdışı” (offline) hizmet verebilmek için geliştirilmiş bir yapı. İhtiyaç duyulan bilgilerin yerel bir sunucuda saklanarak, internet erişimi olmadan da civardaki kişilere erişilebilir olmasını sağlıyor. Üstelik hedeflediği kesimin kısıtlı şartları gözetilerek geliştirildiği için gayet mütevazı bileşenlerle ve düşük maliyetle kurulabiliyor.

Sistem, evlerimizde kullandığımız yönlendirici (router) cihazlarına bağlanan bir “Raspberry Pi” bilgisayar modülü (35 dolar) ve verileri depolayacak herhangi bir veri depolama biriminden (databank) ibaret. Sitesinde hazır bir kit olarak 58 dolara edinmek mümkün. Elbette gerekli durumlarda çok daha güçlü bir altyapıyla kurmak da olası.

Internet-in-a-Box ile veriler yönlendiricinin kapsama alanı dahilindeki 60 ile 150 metre çapındaki alandan erişilebilir hale geliyor. Bunu güçlendirici antenlerle genişletme imkanı da var. İstendiğinde “mesh” protokolüyle birden fazla yönlendiriciyi birbirine bağlayarak kapsama alanını istenen her ölçeğe çıkabiliyor.

Bu yapının afet sırasında acil yardım merkezlerine ulaşım için gereken iletişim bilgilerinin paylaşımı, temel ilkyardım bilgileri, toplanma alanlarının adresleri ve bölge içindeki kişilerin acil mesajlarını taşıma gibi verileri sürekli erişilebilir kılması mümkün.

Mobil uydu erişimi

Daha pahalı bir seçenek olmakla birlikte cep boyutlarındaki “uydu erişim cihazları” tüm internet hizmetlerine kesintisiz erişmek için en çok kullanılan yöntemlerden. Hasar gören sabit ve mobil internet altyapısından bağımsız olarak gökyüzündeki özel erişim uydularına bağlanan bu cihazlar, tüm dijital hizmetlere erişimi ve iletişimi mümkün kılıyor.

Bu alanda en çok tercih edilen ürünlerden biri, Somewear Labs tarafından geliştirilen “Node” adlı cihaz. Normal kullanımda mobil operatörünüzün internet hizmetini cihazlarınıza aktaran Node, kesinti anında otomatik olarak anlaşmalı olduğu uydu ağına geçiyor. Sadece 192 gram ağırlığında ve cebe sığabilecek kadar küçük.

Diğer yandan, Apple da yeni nesil iPhone cihazlarda yer alan uydu erişim hizmetinin kapsamını genişletmek için çalışıyor. Firma bu doğrultuda küresel ölçekte uydu tabanlı 5G erişimi sunmayı, harita, navigasyon ve mesajlaşma uygulamalarını uydu destekli hale getirmeyi ve platformu uygulama geliştiricilere açmayı hedefliyor.

Operatörsüz iletişim

Afet anlarında yıkım, enerji kesintisi ya da anlık talep yoğunluğu sebebiyle iş görmez hale gelen iletişim altyapısı son derece aşina olduğumuz senaryolardan biri. Bu gibi durumlar için ise akıllı telefon ve tabletlerimizin kendi donanımlarını kullanan bazı uygulamalar bulunuyor.

Bunlardan biri tamamen ücretsiz “Briar”. Çalışma mantığı gayet basit. Erişimin kesildiği durumlarda, telefonunuzun Wi-Fi ve Bluetooth bağlantılarını kullanarak yakındaki cihazlarla doğrudan iletişim kurmanızı sağlıyor. Elbette bunun için diğer cihazda da bu uygulamanın yüklü olması gerekiyor. Üstelik yukarıda andığım “mesh” protokolü sayesinde bu uygulama etrafındaki tüm Briar yüklü cihazları sekme noktası olarak kullanarak, menzil dışındaki kişilere de ulaşabiliyor. Yani her cihaz aynı zamanda bir “baz istasyonu” görevi üstleniyor. Dolayısıyla ne kadar fazla cihazda yüklüyse, kapsama alanı da o oranda artıyor. (Tek kısıtı, şimdilik yalnızca Android işletim sistemli telefonlarda kullanılabilmesi.)

Hem iOS (iPhone / iPad) hem de Android cihazlarla uyumlu bir diğer seçenek ise “Meshtastic”. Açık kaynaklı ve ücretsiz bu platform, uzun menzilli radyo dalgalarını kullanarak, son derece düşük enerji tüketimiyle, merkeziyetsiz ağlar kuruyor ve cihazlar arası mesajlaşmayı mümkün kılıyor.

Geliştirilme amacı operatörlerin kapsama alanı dışında yerleşim birimlerini internete bağlamak. Ancak doğal afetlerde de aynı görevi üstlenebiliyor. Sitesinde yer alan kullanım örneklerinden birinde 331 kilometre menzile kadar ulaşılmış. Ancak Meshtastic, Briar’dan farklı olarak, öncesinde özel bir kurulum gerektiriyor.

Taşınabilir enerji

Telefon ekranına bakma süresi günde sekiz saati aşan Türkiye’de “powerbank” olarak anılan taşınabilir harici piller her çantanın vazgeçilmez bileşeni haline geldi. Ancak enerjinin tamamen kesildiği afet anlarında faydaları kapasitesiyle sınırlı. Bu engeli aşmanın en pratik yöntemlerinden biri, “katlanabilir güneş panelleri”.

Tüm e-ticaret platformlarından edinebileceğiniz ve ortalama 1 milimetre inceliğindeki katlanabilir paneller, gün boyunca ihtiyaç duyacağınız telefonlarınız (ve internet dağıtacak kutularınız) için gereken enerjiye ulaşmanın en kolay yolu. Genelde kampçılar tarafından kullanılan, katlandığında sırt çantasına dahi sığabilen ve geleneksel güneş panelleriyle aynı mantıkta çalışan bu aksesuarlar, modeline göre telefon, tablet ve taşınabilir bilgisayarlarınızı birkaç saat içinde şarj edebiliyor.

(14 Kasım 2025 tarihli Oksijen gazetesi yazım.)